मुख्य सामग्री पर जाएँ

व्यवहार एवं विधि

मुख्य बिंदु

नेतृत्व: सिद्धांत, प्रकार, शैलियाँ, चुनौतियाँ, प्रभावशीलता

पेपर III · इकाई 3 अनुभाग 1 / 12 PYQ-शैली 22 मिनट

सार्वजनिक अनुभाग प्रीव्यू

मुख्य बिंदु

१. नेतृत्व लक्ष्य प्राप्ति के लिए व्यक्तियों या समूहों को प्रभावित करने की प्रक्रिया है। स्टॉगडिल (१९५०) — संगठित समूह को लक्ष्य-निर्धारण एवं प्राप्ति में प्रभावित करने की प्रक्रिया।

२. विशेषता सिद्धांत — नेता जन्मजात गुणों से बनते हैं: बुद्धि, प्रभुत्व, आत्मविश्वास। स्टॉगडिल (१९४८) ने १२४ अध्ययन समीक्षा की; परिस्थितिजन्य कारकों के बिना गुण अपर्याप्त।

३. व्यावहारिक सिद्धांत — नेता क्या करते हैं पर ध्यान। ओहायो स्टेट: संरचना-आरंभन (कार्य) बनाम विचार (संबंध)। मिशिगन: उत्पादन-केंद्रित बनाम कर्मचारी-केंद्रित।

४. ब्लेक एवं माउटन का प्रबंधकीय ग्रिड (१९६४) — लोगों की चिंता × उत्पादन की चिंता; ५ शैलियाँ: टीम प्रबंधन (९,९) आदर्श।

५. फ़ीडलर का आकस्मिकता मॉडल (१९६७) — नेतृत्व की प्रभावशीलता नेता की शैली (एलपीसी पैमाने से मापी) और परिस्थितिजन्य अनुकूलता के मेल पर निर्भर।

६. हर्सी एवं ब्लैंचार्ड का स्थितिजन्य नेतृत्व (१९६९) — प्रभावी शैली अनुयायी की परिपक्वता/तत्परता पर निर्भर: बताना, बेचना, भागीदारी, प्रतिनिधित्व।

७. परिवर्तनकारी नेतृत्व — बर्न्स (१९७८) एवं बास (१९८५) — अनुयायियों को व्यक्तिगत स्वार्थ से ऊपर उठाने की प्रेरणा; ४ आई: आदर्श प्रभाव, प्रेरणात्मक अभिप्रेरणा, बौद्धिक उत्तेजन, व्यक्तिगत विचार।

८. लेनदेनी नेतृत्व — विनिमय पर आधारित; प्रदर्शन पर पुरस्कार/दंड; नियमों के भीतर; आकस्मिक पुरस्कार एवं अपवाद-प्रबंधन; परिवर्तनकारी के विपरीत।

९. सेवक नेतृत्वग्रीनलीफ (१९७०) — नेता का प्राथमिक कार्य सेवा करना है। १० गुण: श्रवण, सहानुभूति, उपचार, जागरूकता, मनाना, अवधारणा, दूरदर्शिता, प्रबन्धता, विकास-प्रतिबद्धता, समुदाय-निर्माण।

१०. करिश्माई नेतृत्ववेबर (१९२२) — असाधारण व्यक्तिगत गुणों से प्राधिकार; कांगर एवं कनुंगो (१९८७) ने ५ व्यावहारिक गुण बताए: दृष्टि, जोखिम, संवेदनशीलता।

११. प्रभावी नेतृत्व की चुनौतियाँ: परिवर्तन का प्रतिरोध, सूचना बाधाएँ, सांस्कृतिक विविधता, राजनीतिक दबाव में नैतिक दुविधाएँ, अल्पकालिक बनाम दीर्घकालिक दृष्टि, नई पीढ़ी प्रबंधन।

१२. नेतृत्व की प्रभावशीलता अनुयायी संतुष्टि, उत्पादकता, संगठनात्मक नागरिकता एवं लक्ष्य-प्राप्ति से मापी जाती है। गोलमैन (२०००) — उच्च भावनात्मक बुद्धिमत्ता वाले नेताओं का २०% बेहतर वित्तीय प्रदर्शन।