मुख्य बिंदु

  1. 1

    नेतृत्व लक्ष्य प्राप्ति के लिए व्यक्तियों या समूहों को प्रभावित करने की प्रक्रिया है। स्टॉगडिल (1950) — संगठित समूह को लक्ष्य-निर्धारण एवं प्राप्ति में प्रभावित करने की प्रक्रिया।

  2. 2

    विशेषता सिद्धांत — नेता जन्मजात गुणों से बनते हैं: बुद्धि, प्रभुत्व, आत्मविश्वास। स्टॉगडिल (1948) ने 124 अध्ययन समीक्षा की; परिस्थितिजन्य कारकों के बिना गुण अपर्याप्त।

  3. 3

    व्यावहारिक सिद्धांत — नेता क्या करते हैं पर ध्यान। ओहायो स्टेट: संरचना-आरंभन (कार्य) बनाम विचार (संबंध)। मिशिगन: उत्पादन-केंद्रित बनाम कर्मचारी-केंद्रित।

  4. 4

    ब्लेक एवं माउटन का प्रबंधकीय ग्रिड (1964) — लोगों की चिंता × उत्पादन की चिंता; 5 शैलियाँ: टीम प्रबंधन (9,9) आदर्श।

  5. 5

    फ़ीडलर का आकस्मिकता मॉडल (1967) — नेतृत्व की प्रभावशीलता नेता की शैली (LPC पैमाने से मापी) और परिस्थितिजन्य अनुकूलता के मेल पर निर्भर।

  6. 6

    हर्सी एवं ब्लैंचार्ड का स्थितिजन्य नेतृत्व (1969) — प्रभावी शैली अनुयायी की परिपक्वता/तत्परता पर निर्भर: बताना, बेचना, भागीदारी, प्रतिनिधित्व।

  7. 7

    परिवर्तनकारी नेतृत्व — बर्न्स (1978) एवं बास (1985) — अनुयायियों को व्यक्तिगत स्वार्थ से ऊपर उठाने की प्रेरणा; 4 Is: आदर्श प्रभाव, प्रेरणात्मक अभिप्रेरणा, बौद्धिक उत्तेजन, व्यक्तिगत विचार।

  8. 8

    लेनदेनी नेतृत्व — विनिमय पर आधारित; प्रदर्शन पर पुरस्कार/दंड; नियमों के भीतर; आकस्मिक पुरस्कार एवं अपवाद-प्रबंधन; परिवर्तनकारी के विपरीत।

  9. 9

    सेवक नेतृत्वग्रीनलीफ (1970) — नेता का प्राथमिक कार्य सेवा करना है। 10 गुण: श्रवण, सहानुभूति, उपचार, जागरूकता, मनाना, अवधारणा, दूरदर्शिता, प्रबन्धता, विकास-प्रतिबद्धता, समुदाय-निर्माण।

  10. 10

    करिश्माई नेतृत्ववेबर (1922) — असाधारण व्यक्तिगत गुणों से प्राधिकार; कांगर एवं कनुंगो (1987) ने 5 व्यावहारिक गुण बताए: दृष्टि, जोखिम, संवेदनशीलता।

  11. 11

    प्रभावी नेतृत्व की चुनौतियाँ: परिवर्तन का प्रतिरोध, सूचना बाधाएँ, सांस्कृतिक विविधता, राजनीतिक दबाव में नैतिक दुविधाएँ, अल्पकालिक बनाम दीर्घकालिक दृष्टि, नई पीढ़ी प्रबंधन।

  12. 12

    नेतृत्व की प्रभावशीलता अनुयायी संतुष्टि, उत्पादकता, संगठनात्मक नागरिकता एवं लक्ष्य-प्राप्ति से मापी जाती है। गोलमैन (2000) — उच्च EI नेताओं का 20% बेहतर वित्तीय प्रदर्शन।

संभावित RAS प्रश्न

PYQ रुझान और 2026 पाठ्यक्रम विश्लेषण पर आधारित

1 5M परिवर्तनकारी और लेनदेनी नेतृत्व में अंतर बताइए; उदाहरण सहित। 5 अंक · 50 शब्द

आदर्श उत्तर

परिवर्तनकारी नेतृत्व — बर्न्स (1978) एवं बास (1985) — 4 Is के माध्यम से साझा दृष्टि की ओर प्रेरणा। उदाहरण: सूखाग्रस्त क्षेत्र में जल दृष्टि से समुदाय जागरण। लेनदेनी नेतृत्व — पुरस्कार-दंड विनिमय पर आधारित। उदाहरण: समय पर फाइल निपटाने पर प्रोत्साहन। श्रेष्ठ नेता दोनों का संयोजन करते हैं।

~50 words • 5 marks