Skip to main content

राजव्यवस्था, शासन एवं समसामयिकी

मुख्य बिंदु

भारतीय विदेश नीति: निर्धारक, प्रमुख शक्तियाँ, पड़ोसी, प्रवासी एवं सांस्कृतिक कूटनीति

पेपर III · इकाई 1 अनुभाग 1 / 11 0 PYQ 30 मिनट

सार्वजनिक अनुभाग पूर्वावलोकन

मुख्य बिंदु

  1. विदेश नीति के संवैधानिक निर्धारक तत्व

    • भारत की विदेश नीति अनुच्छेद 51 DPSP (पाँच निर्देश) पर आधारित है
    • अंतर्राष्ट्रीय शांति और सुरक्षा का संवर्धन
    • राष्ट्रों के बीच न्यायपूर्ण और सम्मानजनक संबंधों का रखरखाव
    • अंतर्राष्ट्रीय विधि और संधि-दायित्वों के प्रति आदर
    • अंतर्राष्ट्रीय विवादों का मध्यस्थता द्वारा निपटान
  2. विदेश नीति के प्रमुख निर्धारक तत्व

    • भूगोल: हिमालय, हिंद महासागर — सामरिक स्थिति
    • इतिहास: उपनिवेशवाद-विरोध, NAM, पंचशील
    • आर्थिक: ऊर्जा निर्भरता, व्यापार हित, प्रेषण
    • सुरक्षा: पाकिस्तान (आतंकवाद), चीन (LAC), परमाणु निरोध
    • राष्ट्रीय पहचान: "विश्वगुरु", "ग्लोबल साउथ का नेता", "विश्वमित्र"
  3. प्रमुख सिद्धांत

    • पंचशील (1954): 5 सह-अस्तित्व सिद्धांत — India-China
    • गुटनिरपेक्षता: ब्लॉकों से दूरी (NAM, 1961)
    • सामरिक स्वायत्तता: बहु-ध्रुवीय विश्व में स्वतंत्र नीति
    • Neighbourhood First: पड़ोस को प्राथमिकता (मोदी, 2014)
    • Act East: ASEAN-पूर्वी एशिया के साथ रणनीतिक जुड़ाव (2014-)
  4. भारत की परमाणु नीति

    • No First Use (NFU): पहले परमाणु प्रहार न करने की नीति
    • Minimum Credible Deterrence: न्यूनतम विश्वसनीय निरोधक क्षमता
    • India-US Civil Nuclear Agreement (2008): "123 समझौता"
    • NSG सदस्यता के लिए भारत के प्रयास जारी
  5. भारत की बहुपक्षीय नीति

    • UNSC में स्थायी सदस्यता (P5+1) के लिए दावेदारी
    • BRICS, SCO, QUAD, I2U2 जैसे समूहों में सक्रिय भागीदारी
    • G20 अध्यक्षता (2022-23): "वसुधैव कुटुम्बकम" थीम